Ana SayfaAkademik KadroLisans ProgramıLisansüstü ProgramıEtkinliklerLinklerİletişim
 
 
 

Ambalaj Tasarımı Eğitiminde Boşluğu Doldurmak:
İTܒde Bir Ambalaj Tasarımı Proje Deneyimi

Doç.Dr. Özlem ER

ARKAPLAN
Türk Tarım ve Tarıma Dayalı Sanayi Sektörü, Ambalaj ve Ambalaj Tasarım Eğitimi

Tarım sektörü Türk ekonomisinde önemli bir yere sahiptir. Gayri safi milli hasılanın %14’ü tarım sektörü tarafından sağlanmaktadır. Her ne kadar geçmiş yıllara oranla payı azalmışsa da, 1999-2001 yılları arasında toplam ihracatın %14.2’si tarım sektörü tarafından gerçekleştirilmiştir. Tarım ihracatının yarısı fındık, üzüm ve incir ihracatından oluşmaktadır.

İhracatta tarım ve tarıma dayalı sanayi ürünlerinin önemli bir payı bulunmaktadır.

Ürünü koruma, taşıma, depolanmasını kolaylaştırma, farklılaştırma ve tüketiciyle iletişim kurmasını sağlama işlevleri ile ambalaj, ürün üzerinde katma değer yaratmanın en önemli araçlarındandır ve bu özellikleri ile Türk tarım ve tarıma dayalı sanayi sektörünün iç ve dış pazarlardaki performansına önemli katkılar sağlama potansiyeline sahiptir.

Bu potansiyel, tarımsal üretimin modernizasyonunu da içerecek kadar kapsamlı bir şekilde konuya eğilinmesi ve farklılaşan tüketici ihtiyaçlarını dikkate alan özgün ve yenilikçi ambalajlar üretilmesi ile gerçekleştirilebilir.

Öte yandan teknoloji ve üretim kapasiteleri açısından önemli bir gelişme kaydeden Türk ambalaj sanayi, özgün ve yenilikçi tasarımlar geliştirme konusunda yetişmiş insan gücüne ihtiyaç duymaktadır.

Halen Türkiye’de, ambalaj sanayiinin ihtiyaçlarını dikkate alan, özelleşmiş bir tasarım eğitim programı bulunmuyor.

NE YAPILABİLİR?
Bir başlangıç adımı: ASD-İTÜ Endüstri Ürünleri Tasarımı Bölümü İşbirliği

2002-2003 Öğretim Yılı Bahar Dönemi Ürün Tasarımı proje dersi konusu olarak ambalaj:
“Geleneksel Türk gıda ürünlerinin iç ve dış pazarlarda son kullanıcılara pazarlanmasına yönelik ambalaj ve satış ve sergileme amaçlı display tasarımı”

Bu sunum, eğitimin endüstrinin ihtiyaçlarını dikkate alması anlamında önemli bir örnek oluşturan söz konusu projenin yürütme süreci ve sonuçlarını ele almakta ve Türkiye’de ambalaj tasarımı eğitimi üzerine bazı önerilerle son bulmaktadır.

Geleneksel Türk Gıda Ürünleri İçin Ambalaj Projesi

Yürütücüler
Doç.Dr. Özlem Er, Ali E. Bakova
Araş.Gör. Cem Alppay, Araş.Gör. Pınar Yalçın
, Araş.Gör. Turgut Çırpanlı ve Araş.Gör.
Sinan Ödekan

Ambalaj tasarım çözümleri geliştirilmesi
beklenen gıda ürünleri

İncir, kayısı, pestil, kestane şekeri, lokum,
badem ezmesi, kuru kahve, toz salep, ay
çekirdeği, fındık ve çay

Proje kapsamı
Belirlenen geleneksel gıda
ürünlerinin iç ve dış pazarlarda
son kullanıcıya ulaşırken
depolanacakları, saklanacakları ve
satışa sunulacakları
ambalaj ve display tasarımlarının
gerçekleştirilmesi.

Proje kapsamında ele alınması öngörülen
konular
Ambalajı tasarlanacak ürünün fiziksel nitelikleri;
Tüketim şekil ve miktarları (adet veya alternatif satış miktarları) ve koşulları;
Kalite ve hijyeniklik;
Albeni;
Ürün hakkında bilgilendiricilik (saklama ve kullanım tarifleri gibi),
İçinde barındırdığı ürün ile ilişkili olarak grafik tasarımı.  

Tasarım kararlarında dikkate alınması gereken sorular
Paketlemede hijyen (temizlik) sorunları nelerdir? Bu sorunlar nasıl çözümlenebilir?
Ürünlerin raf ömrü ne kadardır? Ürünlerin raf ömrünü uzatacak paketleme çözümleri neler olabilir? Ürünlerin bozulmasını önleyecek önlemler nelerdir?
Ürünlerin depolanması hangi koşullarda olacaktır ve bu noktada ambalaj tasarımının getirileri nelerdir?
Ambalajın içerdiği ürünle bağdaşan özgün ürün grafiği nasıl olmalıdır?
Ambalaj tasarımında malzeme optimum düzeyde nasıl verimli kullanılabilir? (Üretim kolaylığı ve ekonomikliği)
Ambalaj üretim süreci nedir? Ürün ambalaja nasıl doldurulur?
Tüketim sürecinde ambalaj nasıl kullanılır? Biten ürünün ambalajı nasıl geri dönüştürülür?
Depolama ve sergileme nasıl olmalıdır?

Tasarım Değerlendirme Kriterleri

Özgünlük
Paketlenen gıda ürününe uygunluk
Paketlenen gıda ürününün promosyonunun sağlanması
Ürün hakkında bilgilendirme sağlanması
Ürün grafiği
Sağlığa en uygun paketleme
Kullanım kolaylığı
Dayanıklılık
Kolay depolanabilme (ambalajların tek başına ve ürünle beraber depolanması)
Malzemenin etkin kullanımı
Gıda ürününün tüketilmesinden sonra ambalajın artı kullanım değeri
Ambalajın geri dönüşümü

Bir Öğrenme Süreci
Proje başlangıcından itibaren ambalaj tasarımının farklı boyutları hakkında bir öğrenme süreci olarak planlandı. Proje sürecinin farklı aşamalarında düzenlenen etkinliklerle öğrencilerin bilgilendirilmesi hedeflendi.

Söz konusu etkinliklerin gerçekleştirilmesinde Ambalaj Sanayicileri Derneği (ASD) desteği sağlandı.

Proje kapsamında gerçekleştirilen etkinlikler
Panel: “Ambalaj Tasarımı ve Türk Ambalaj Sanayi”
Atölye çalışması ve “Ambalaj Tasarımında Küresel Trendler” konulu sunum (Thomas Reiner)
Ambalaj üretim tesislerine inceleme gezileri (Duran Ofset, Teknik Plastik, Kartal Teneke Kutu Sanayi A.Ş.)

Ambalaj Tasarımı Atölye Çalışması: Nasıl bir yöntem izlendi?

1 günlük sıkıştırılmış bir program
Öncelikle ambalajın pazarlamadaki öneminden ve grafik ve endüstriyel tasarımın ambalaja kazandırdığı özelliklerden söz edildi.
Bir ambalaj projesinin ele alınma aşamaları anlatıldı. Bu aşamaların başlangıcında yer alan konumlandırma (orientation) aşamasında statü, hedef kitle, temel gereklilik ve yan gereklilikler sorularının yanıtlarının verilmesi gereği vurgulandı.








Bu genel bilgilerden sonra öğrencilerle bir tasarım çalışması gerçekleştirildi. Gruplara ayrılan öğrencilere daha önce temin edilen bazı ürünlere ait ambalaj örnekleri dağıtıldı.





Her öğrenci grubu bu ambalaj örneklerini inceleyerek yukarıda bahsedilen konumlandırma sorularına yanıt oluşturacak şekilde yeni ambalaj önerileri geliştirdiler. Çalışmanın sonunda her grup yeni ambalaj önerilerini sundu.





















Bilgilendirme etkinlikleri paralelinde yürütülen Tasarım Geliştirme Süreci: Ana Adımlar

Gözlem ödevi
Öğrencilerin eşleştikleri ürünün zaman içindeki dayanıklılığının gözlemlenmesini amaçlayan bir çalışma. Yanıtlanması istenen sorular:
Ürün ne kadar sürede küfleniyor?; Oda sıcaklığında, buzdolabında, dış ortamda ne kadar dayanıyor? Ne şekilde bozulmaya başlıyor?;
Belirlenen ürün için piyasada bulunan ambalaj örnekleri nelerdir?;
Bu örneklerin kullanım açısından iyi ve kötü yönleri nelerdir?;
Kullanım sürecinde ürün buzdolabında ya da mutfak dolabında tekrar tüketilmek üzere nasıl saklanıyor?; Mevcut ambalaj çözümlerinin üretim süreçleri nelerdir?;
Belirlenen ürüne ilişkin mevcut ambalaj çözümlerinde ve tüketim sürecinde karşılaşılan hijyen sorunları nelerdir?

Gözlem ödevinin sonuçlarının sunumu

Aynı ürünle eşleştirilen öğrencilerin grup olarak yaptıkları ürünleri tanıtıcı sunumlar
1. Ara değerlendirme jürisi (araştırma sonuçlarına dayanan ilk ürün fikirlerinin sunumu)
2. Ara değerlendirme jürisi (ambalaj tasarımlarının çizim ve maketlerle sunulması, üretim aşamasından satış, tüketim ve atık aşamalarına kadar ambalajın kullanım sürecinin görsel olarak anlatılması, ürün üzerinde yer alacak grafik anlatımlar ve display için alternatif tasarım önerileri)

Son Değerlendirme Jürisi

Katılımcılar
Proje yürütücüleri, projeye katkıda bulunan firma ve ASD temsilcileri ve öğrenciler

Sonuç
Jüri değerlendirmesi sonuçlarını dikkate alarak proje yürütücüleri tarafından yapılan son değerlendirmede sunulan 40 proje içinden 38’i akademik olarak başarılı bulundu.


























Proje Sonrası

Fuarlara Katılım ve yayın (ASD ve Olmuksa’nın katkılarıyla)
Belirlenen 12 adet proje ve proje süreci 9. Ambalaj Endüstrisi Fuarı’nda (8-12 Ekim 2003, Tüyap Fuar ve Kongre Merkezi) sergilendi. Seçilen bazı projeler ASD yayın organı Ambalaj Bülteni’nde yayımlandı.

Sergi, İstanbul Perakende Fuarı (22-23 Ekim 2003, Lütfi Kırdar Kongre ve Sergi Sarayı) ve 7. Bilim Şenliği’nde (26 Ekim-2 Kasım 2003, Deneme Bilim Merkezi) tekrarlandı.

















SONUÇ

Bu proje ile, özelleşmiş eğitim programlarının yokluğunda, ambalaj sanayiinin özgün ve yenilikçi tasarım ihtiyacını dikkate alan bir çalışma gerçekleştirildi.

Ambalaj sanayi ve tasarımı hakkında bir öğrenme süreci olarak planlanan proje süresinde edinilen deneyim, ambalajın farklı disiplinleri içine alan, üzerinde uzmanlaşmayı hakeden bir konu olduğunu ortaya koydu.

Bu proje ile, özelleşmiş eğitim programlarının yokluğunda, ambalaj sanayiinin özgün ve yenilikçi tasarım ihtiyacını dikkate alan bir çalışma gerçekleştirildi.